Küresel ticarette ‘rota yeniden oluşturuluyor’: Hürmüz’deki düğümü Ümit Burnu çözecek

Nurdoğan A. ERGÜN/GÜNEY AFRİKA nurdogan.arslan@dunya.com
Küresel ticaret yolla­rının jeopolitik geri­limler ve lojistik kriz­lerle yeniden şekillendiği bir dönemde, ülkelerin ekono­mik partner arayışı da değişi­yor. Türkiye açısından Avru­pa Birliği (AB) halen öncelik­le pazar konumunu korusa da “Uzak Ülkeler Stratejisi” kap­samında yer alan Güney Afri­ka, yaklaşık 630 milyar dolar­lık ithalatı bulunan Sahra Altı Afrika’nın kapılarını açacak bir anahtar niteliği taşıyor. 16 ülkeyi kapsayan SADC (Gü­ney Afrika Kalkınma Toplu­luğu) ve 5 ülkeyi kapsayan SA­CU (Gümrük Birliği) içinde bir “abi” görevi üstlenen Gü­ney Afrika, Türk firmaları için gümrüksüz ve imtiyazlı tica­ret fırsatı barındırıyor.

Orta vadede hedef 10 milyar dolar
“Küresel çaptaki son geliş­meler üzerine Güney Afrika da bir pazar çeşitlendirme ve ekonomik ortak çeşitlendir­me arayışı içinde. Bunun için baktığı ülkelerden bir tane­si de Türkiye” diyen Türki­ye’nin Pretorya Büyükelçisi Kezban Nilvana Darama Yıl­dırımgeç, bölgenin potansi­yelini ve fırsatları DÜNYA’ya değerlendirdi. Orta Doğu’da yaşanan sıcak gelişmeler ve Hürmüz Boğazı krizi ne­deniyle “en eski” ticaret ro­tası olan Ümit Burnu’nun ye­niden gündeme geldiğini ve “güvenli geçiş” noktası oldu­ğunu ifade eden Yıldırımgeç, Körfez ve Orta Doğu’daki is­tikrarsızlık nedeniyle tıka­nan ticaret yollarına karşı­lık Güney Afrika’nın güvenli bir ‘merkez üssü’ olabilece­ğini vurguladı. Kuzeydeki ve yakın coğrafyadaki savaşla­rın yarattığı tedarik zinciri bozulmalarının Güney Afri­ka pazarının Türkiye için bir fırsata dönüştüğünü dile ge­tiren Yıldırımgeç, “2023’te Rusya-Ukrayna savaşı yü­zünden Güney Afrika dış ti­caretimiz 2 milyar dolardan 3.2 milyar dolara çıktı. Ben­zer bir tablo yine olabilir” de­di. Bugün iki ülke arasındaki dış ticaret hacminin yaklaşık 2.5 milyar dolar ve Türkiye aleyhine işlediğini de kay­deden Büyükelçi, Cumhur­başkanlığı nezdinde belirle­nen kısa vadeli hedefin 5 mil­yar dolar, orta vadeli hedefin ise 10 milyar dolar olduğunu açıkladı.

Güney Afrika fabrika kuran yatırımcı arıyor
Büyükelçi Yıldırımgeç, Gü­ney Afrika hükümetinin ar­tık “kur-yap-devret” mode­linden ziyade istihdam yara­tan, fabrikasını orada kuran ve yerel ortağı olan yatırım­cıyı tercih ettiğini kaydetti. Büyükelçi, özellikle imalat sanayii, tarımsal mekanizas­yon ve yeşil enerji alanında ciddi teşvikler sunulan “eko­nomik bölgeler” bulunduğu­nu belirtti. Ülkenin en bü­yük sorunu olan planlı elekt­rik kesintileri için 2023’te müstakil bir Elektrik Ba­kanlığı kurulduğunu hatır­latan Büyükelçi, 2026 so­nuna kadar kesintileri sıfır­lama hedefinin, Türk enerji ve altyapı firmaları için deva­sa bir modernizasyon paza­rı anlamına geldiğini vurgu­ladı. Güncel rakamlara göre, Güney Afrika’da 70 civarın­da Türk firmasının yatırımı bulunurken en büyük yatı­rımları yerel Defy markasını satın alan beyaz eşya firması (Arçelik) ve jeneratör firma­sı (Aksa) oluşturuyor. 5 bin Türk’ün yaşadığı Güney Af­rika’da Türk gıda perakende markası Mado da yatırım ha­zırlığında. Bankacılık sisteminde­ki farklılıklar nedeniyle böl­gede iş yapan Türk iş insan­larının para transferlerinde güçlükler yaşadığını anlatan Büyükelçi Yıldırımgeç, “Yap­maya çalıştığımız açılım­lardan biri de bir Türk ban­kasının burada şube açması. Bir dönem fizibilite çalışma­ları yapıldı ama henüz şube açan olmadı. Özellikle katı­lım bankacılığı tarafında iş birlikleri mümkün. Finans sektörünün Güney Afrika’yı biraz daha mercek altına al­ması ve fizibilite çalışmala­rını değerlendirmesi gereki­yor” diye konuştu. Ülkenin modernizasyon hamlesi kap­samında ciddi altyapı yatı­rımları öngörüldüğünü akta­ran Yıldırımgeç, demiryolla­rı, havalimanı, deniz limanı, su hatlarının yenilenmesi gi­bi alanlarda müteahhitlik ve müşavirlik hizmetleri tara­fında da fırsatlar bulunduğu­nu söyledi.

Çin hakimiyetine karşı bir arayış var
Bölgede ticarette olduğu gi­bi müteahhitlik işlerinde de Çin hakimiyetinin bulundu­ğunu dile getiren Yıldırım­geç, ülkenin Çin hakimiyetini kırmak için de arayışta oldu­ğunu söyledi. Büyükelçi, “Gü­ney Afrika, Çin’in bölgedeki hegemonyasından ve ABD ile yaşanan zikzaklı ilişkiler­den duyduğu rahatsızlık ne­deniyle Türkiye’yi dengeli ve güvenilir bir ekonomik ortak olarak konumlandırıyor. Hü­kümetin 2030 orta vadeli ve 2050 uzun vadeli program­larında Türkiye’nin adı geçi­yor” dedi.

“Güney Afrika gerçeği ile hareket edilmeli”
İş dünyasının kültürel kod­larına yönelik tespitlerini de paylaşan Büykelçi Yıldırım­geç, Türkiye’deki “hızlı çö­züm ve pratik sonuç” odaklı iş yapma biçiminin bu coğ­rafyada tek başına yeter­li olmadığını vurguladı. Ki­lit kavramın “stratejik sabır” olduğunu belirten Büyükel­çi, geçmiş rejimlerin bıraktı­ğı acı hatıraların, toplumun reflekslerini ve güven meka­nizmalarını hala etkilediğine işaret etti. Büyükelçi, “Burayı bir Türk mantığıyla anlamak kolay değil. Sürekli bir angaj­man, empati ve yerinde varlık göstermek gerekiyor” ifade­lerini kullandı.

Mutlaka danışmanla çalışmak gerekiyor
Güney Afrika pazarına gir­mek isteyen iş insanları için kritik uyarılar da yapan Pre­torya Büyükelçisi Yıldırım­geç, ülkenin yüksek potan­siyelinin yanında ciddi yapı­sal engeller de barındırdığına dikkat çekti. “Siyahi İş Gücü­nü Ekonomiye Kazandırma yasası nedeniyle yerel bir or­takla çalışmak neredeyse bir zorunluluk” diyen Büyükelçi, şöyle devam etti: “Karar alma süreçlerinin yavaşlığı ve yol­suzluk risklerine karşı güçlü hukuk ve danışmanlık firma­larıyla ilerlenmesi gerekiyor. Demir yollarındaki lojistik aksamalar, özellikle Durban gibi limanlardaki moder­nizasyon ihtiyacı ve plan­lı elektrik kesintileri üretimi zorlaştıran ana unsurlar.”

630 milyar dolarlık dev pazar; Sahra Altı
Toplam 2 trilyon dolarlık ekonomik büyüklüğe sahip Sahra Altı Afrika (SSA) bölgesi, küresel ticaretin yükselen yıldızı olmaya devam ediyor. 2025 yılı verilerine göre bölge ülkelerinin toplam ithalat hacmi 600-630 milyar dolar seviyesine ulaştı. İthalat hacminin büyük bir kısmı Güney Afrika, Nijerya, Angola ve Etiyopya gibi lokomotif ekonomiler tarafından domine ediliyor. Özellikle Güney Afrika, kıtanın en gelişmiş modern perakende ve sanayi altyapısına sahip olduğu için ithalatta aslan payını alıyor. Toplam ithalatın yaklaşık yüzde 20’ye yakınını tek başına gerçekleştiren Güney Afrika, kıtanın finansal ve lojistik yönetim merkezi konumunda. Orta sınıfın genişlemesiyle birlikte bölge ithalatının 2026 yılında yüzde 5 daha büyümesi bekleniyor. Türkiye’nin Güney Afrika’ya 2025 yılında 707,7 milyon dolarlık ihracatı bulunuyor. Türkiye’nin toplam ihracatı içinde Güney Afrika’nın aldığı pay sadece yüzde 0,25. Güney Afrika Cumhuriyeti, yaklaşık 64 milyon nüfusu ve 426 milyar dolar seviyesindeki ekonomik büyüklüğü ile Afrika kıtasının en gelişmiş ve en çeşitli ekonomilerinden biri.

‘Tek Afrika’ hedefine giden yol
Türkiye ve Güney Afrika arasında Ticaret Bakanlığı nezdinde JETCO ve serbest ticaret bölgeleri ile ilgili iki metin imzalandığını kaydeden Türkiye Pretorya Ticaret Müşaviri Bengü Okur Erdoğan, “Böylece bölge Türkiye’den de birçok firmanın dikkatini çekmeye başladı. İlişkiler artık bir ivme kazanıyor” dedi. Bölgenin en güçlü oyuncusunun Güney Afrika olduğunu belirten Erdoğan, “Net ihracatçı konumundaki Güney Afrika’nın ihracatının yüzde 50’si diğer Afrika ülkelerine gidiyor. O nedenle Güney Afrika bir HUB konumunda. SADC ve SACU’ya baktığımızda da nihai hedefin tek Afrika olduğunu görüyoruz. Bu nedenle bu pazarda olmak önemli” diye konuştu. Ülkede modernizasyon eksikliğini ‘en kritik’ başlık olarak yorumlayan Türkiye Pretorya Ticaret Müşaviri Hayrünnisa Karcı da, “Bu açığı kapatmaya çalışıyorlar. Biz de firmalarımızı burada yatırıma, iş birliğine teşvik etmeye çalışıyoruz. Bu dönüşümden ülkemizin de pay alması lazım” dedi.